11. A tire passed by

Het is alweer een tijd geleden dat we een rondzendbrief stuurden. Daarom gelijk maar twee. De reden dat het zolang duurde was natuurlijk weer de werkomstandigheden in het ziekenhuis. De meeste tijd zijn we met twee dokters, doordat iemand naar een vergadering, seminar of op vakantie is. Deze week bijvoorbeeld is Doreen naar Lusaka voor zo’n seminar en volgende week gaat Djurre voor 6 weken naar Nederland. Het ziet er dus naar uit, dat er in de toekomst niet veel verandering in komt. Om een rondzendbrief vol te schrijven, zal ik dan ook terug moeten vallen op het ziekenhuis. Gelukkig is er altijd voldoende te beleven en zou je zo een boek vol kunnen schrijven....

Een paar weken geleden had ik het weekend dienst en was het 't weekend van de 'assaults' (Engels voor mishandeling). Natuurlijk zien we altijd wel gevallen van assault, maar dit weekend was het echt raak. Er blijkt bovendien een soort regel te zijn dat nooit iets alleen komt, maar meestal twee of drie achter elkaar.

Er was die week al iemand opgenomen, die door een bijl in z’n schouderblad geraakt was (gebijld). Het schouderblad was doormidden en z'n long ingeklapt. De schoonmaker in de kliniek Mpepo, hier meer dan 100 km vandaan, had de wond netjes dichtgenaaid. Voor dit soort mishandelingen zijn in het Zambiaans-Engels (to axe) en in het Bemba (ukukoma) speciale werkwoorden bedacht.

Geen assault case, maar wel een lelijke snijwond in de neus.

Op vrijdagmiddag werd een man binnengebracht, die met een pounding stick (een stamper voor maïs) in elkaar geslagen was. Z’n onderbeen was gebroken en lag open, evenals een onderarm. Verder was hij ook tegen z'n borst geslagen en was een rij ribben kapot. De long was ook beschadigd/gekneusd. Als snel werd duidelijk wat er gebeurd was. Een dag eerder was een meisje van 16 jaar in het ziekenhuis doodgegaan. Ze was twee dagen daarvoor binnengekomen, bewusteloos. Ze was thuis bevallen en bij de bevalling was het kind doodgegaan. De moederkoek was blijven zitten en ze ging naar een traditional healer voor de behandeling. Die gaf haar bepaalde kruiden die de baarmoeder doen samentrekken. Waarschijnlijk waren deze medicijnen te giftig waardoor ze buiten bewustzijn raakte en uiteindelijk overleed. Onze patiënt bleek de traditional healer te zijn, en had de boze familie over zich heen gekregen. 's Middags heb ik geprobeerd de botstukken tegen elkaar te zetten. De volgende dag bezweek hij aan z'n (long) verwondingen.

Dezelfde avond werd ik bij een nieuwe patiënt geroepen die ook 'assaulted.' was. Ze was een vrouw van 50 jaar, die bewusteloos werd binnengebracht. De vorige avond was ze geraakt. Eerst werd gezegd door haar man, vervolgens door een familielid en tenslotte vertelde men dat het iemand van de 'extended familiy', dus een ver familielid, die haar geslagen had. Een helft van het lichaam was verlamd en haar pols was heel traag, een teken van een bloeding tussen de hersenen en de hersenpan. Nou moet je dat meteen opereren en dit bestond al meer dan 24 uur. De operatie ('burr hole') ken ik alleen maar uit de boeken. We hebben toch maar geprobeerd een ontlastingsgat in de schedel te maken, om de druk van de hersenen af te halen. Eerst nog even snel een paar boeken doorkijken om vervolgens midden in de nacht deze operatie te doen. Het ging allemaal maar moeizaam. Een raar idee om ze tegen de hersenen aan te kijken. Ook het 'gereedschap', een botte handboor, was niet helemaal geschikt voor zo'n operatie. Helaas was het allemaal te laat. Ze is nu na 4 weken nog steeds in coma en zal daar ook wel niet meer uitkomen.

De volgende avond kwam het derde assault geval binnen. Een jongen was door z'n oom, die niet helemaal goed was, met een bijl in z’n nek geslagen. Er zat een diepe gapende wond. Alleen een spier was doormidden. De grote halsslagader, aders en zenuwen waren wonderlijk genoeg intact. Hij heeft ontzettend veel geluk gehad. De paar kleine 'assault-cases' van de zondag herinner ik me niet meer, maar in totaal waren het er geloof ik zes over het hele weekend.

Ook geen assault, maar een pleural tap (vocht achter de longvliezen)

Soms komen hier ook witten/blanken, of in het. Bemba 'musungu' (meervoud basungu), naar het ziekenhuis voor behandeling. Vorig jaar kwam een gillende Italiaan binnen, die van een vrachtwagen gesprongen was. Hij gilde het hele ziekenhuis bij elkaar. Sprak bijna geen Engels. Hij had een breuk van z'n enkel en ging terug naar Italië. Een paar maanden later stond hij weer voor de deur met 4 liter vino rosso en bianca.

Vanmorgen kwam weer een musungu binnen na een ongeluk. Ditmaal een Engelsman die in de North Luangwa Valley werkte. Hij organiseert 'walking safari's'. Hij was geraakt door een ketting die los sprong, toen ze probeerden hun vastgeraakte auto los te krijgen. De ketting raakte hem in het gezicht. Met een vliegtuigje werd hij naar Mpika gebracht en vervolgens naar Chilonga. Hij had een grote tulband om z'n hoofd, had een soort groen padvinderskostuum aan (korte broek met wandelschoenen) en een mes om z'n middel. Hij was een beetje groggy. De wonden vielen mee; een blauw oog en twee hoofdwondjes die gehecht moesten worden. Hij nodigde ons uit om eens op z'n camp te komen in de Valley. We willen dit ook zeker doen. De North Luangwa Valley is een natuurpark, dat nog niet echt open is voor toeristen zoals de South Luangwa Valley. Er zijn bijna geen berijdbare wegen en er wonen ook geen mensen. Een mes heb je denk ik wel nodig, om je een weg te banen of wilde beesten van je af te houden. Wordt vervolgd, hoop ik....

Een ander verhaal dat me lang bezig houdt is het volgende. Een paar weken geleden liep ik 's avonds een ronde door het ziekenhuis en werd ik bij een vrouw, Rhoda, geroepen die buikpijn had. Ze was 38 weken zwanger en had al weken diarree. Dit is vaak één van de eerste verschijnselen van AIDS. Ze was die week 'gecounselled', verteld dat we aan deze ziekte dachten en dat we een bloedtest wilden doen. De verpleegkundige vertelde me dit en zei dat ze waarschijnlijk een beetje depressief was. Bij onderzoek vond ik dat ze heftige pijn in de rechter onderbuik had. Ik dacht aan een blinde darmontsteking in de zwangerschap, dus maar in de nacht geopereerd. Het was lastig om een blinde darm eruit te halen, als er ook een zwangere baarmoeder naast ligt, maar het lukte. De blinde darm was goed ontstoken. 

De volgende ochtend toen ik haar weer zag, zei ze "Dokter, ik heb weeën". Dit is heel goed mogelijk na een blindedarmontsteking en een operatie. "Maar snel naar de verloskamers", zei ik en ze werd op de brancard daar naartoe gebracht. In de verloskamer begon ze te persen en beviel van een jongetje op de brancard. De verloskundige die de bevalling deed, zei dat er waarschijnlijk nog een kind was. Een paar minuten later beviel ze van het tweede kind, maar deze redde het niet. Het was ook maar 1400 gram. Het eerste kind woog 1800 gram.

Van Hemel couveuse (Nederlandse uitvinding) voor premature kinderen

Een paar dagen later kregen we de uitslag van de H.I.V.-test: positief. De wond genas wonderlijk genoeg heel goed, geen wondinfectie of iets dergelijks. Wel had ze steeds maar diarree en begon er steeds magerder uit te zien. Na 10 dagen was de wond geheeld en de hechtingen gingen eruit. Nog steeds prima. Een paar dagen later kwam ik op haar zaaltje en rook al dat het er erg stonk. Ik dacht eerst dat het de diarree was, maar de wond was opengegaan en de groene pus stroomde eruit. Waarschijnlijk door de verminderde afweer door de H.I.V. infectie. We hebben haar moeder en haar zus over de ziekte verteld; ze was zelf te ziek om het aan haar te vertellen.

Gisteren werd ik opgezocht door een man, Francis, die een tijd haar vriend was. Hij was bij haar weggegaan toen ze net zwanger was. De familie schakelde de politie in en kwam met 6 politie-agenten bij hem. De politie wilde hem arresteren, de familie hem molesteren en z'n huis in de fik steken. Sociaal werk hoort hier ook bij, dus heb ik met de moeder van Rhoda gepraat. Ze was erg boos op Francis, omdat hij Rhoda in de steek had gelaten. Ze hadden elkaar ruim een jaar geleden leren kennen. Francis was getrouwd en kwam uit Kitwe (Copperbelt). Hij was bij Rhoda en haar moeder ingetrokken en de moeder was weggegaan naar Mbala en had het huis aan hen gegeven. Toen Francis in Mpika een baan kreeg, liet hij Rhoda in de steek en kwam z'n eerste vrouw weer bij hem wonen. Ook toen ze ziek werd, heeft hij haar nooit meer opgezocht. De grootmoeder wilde dat hij z'n verantwoordelijkheid als vader neemt. Ze zegt dat ze zelf oud is en hoge bloeddruk heeft.

Inmiddels gaat het verhaal verder en weet ik niet of ik het gehele verloop nog kan beschrijven. Het is een dag later en Rhoda is nog steeds erg ziek, waarschijnlijk zal ze binnenkort doodgaan. Vanochtend belde Francis op. Hij had z'n ouders van de situatie op de hoogte gesteld en verwacht z'n moeder. 's Middags zag ik Francis en heb het verhaal van de grootmoeder voorgelegd. Hij was bereid om met de grootmoeder te praten en eventueel Rhoda te zien. Dat moet dan morgen gaan gebeuren. 
Overmorgen 8 september gaat deze brief weg. Ik laat nog wat ruimte voor het vervolg over. Het is 7 september en vandaag dus geen Francis meer gezien, waarschijnlijk het meest gehoorde excuus 'due to transport' (geen vervoer). Dit doet me ineens aan de mensen denken die twee weken geleden binnengebracht werden, na een auto-ongeluk. Toen ik een paar dagen later aan de chauffeur vroeg, hoe het gebeurd was, zei hij "a tire passed by", een wel heel mooie beschrijving van een wiel wat er afvliegt.

Iets meer dan een wiel dat van de auto afvliegt.

Zo dat was weer genoeg uit het ziekenhuis. Ik hoop de komende weken het wat rustiger aan te kunnen doen. Het begint nu allemaal dichterbij te komen. Ik verwacht dat Florence over twee weken, dus 19 september bevalt. Nou heb ik er wel vaker naast gezeten met voorspellingen, maar wie weet hoe het deze keer gaat.

10. Met 50 kg overgewicht terug van verlof

Zo dat is een tijd geleden, hè? Maar goed, jullie hebben net de vakantie achter de rug en waarschijnlijk nog niet echt een rondzendbrief van ons gemist. Het is al weer drie maanden geleden dat we uit Nederland vertrokken, de tijd is omgevlogen. Hoewel ons verlof erg vermoeiend is geweest, hebben we het toch erg leuk gevonden dat we jullie weer gezien hebben. Zo kunnen we er weer een poosje tegen aan.

Meteen toen we van het vliegveld kwamen, voelden we ons weer vertrouwd in Zambia. Bepakt en bezakt liepen we met ons ruim 50 kg overgewicht de douane door. Zonder problemen. Met de 100 kg bagage kwamen we al snel een taxidriver tegen die ons welwillend hielp. Zo stapten we vijf minuten later in een van de zo vertrouwde gammele taxi's van Lusaka. De chauffeur begon te klagen over de verslechterde situatie in Zambia. Na nog geen km rijden stopte de taxi voor een collega taxichauffeur die panne bleek te hebben. De Brit in die taxi schoof bij ons in. Zo zie je: binnen korte tijd weet je zeker, dat je weer in Zambia bent.

Bij een baobab in Lochinvar

Voordat we naar Chilonga teruggingen brachten we eerst nog een paar dagen in een park van het wereldnatuurfonds door, waar vooral veel vogels te zien zijn, maar ook apen, nijlpaarden, buffels, etc. We hebben daar heerlijk uitgerust. Terug in Cbilonga zaten we meteen weer in de drukte, geen enkel probleem. Het kostte ons geen moeite om weer terug te zijn.

Er kan een hoop gebeuren in drie maanden tijd. Ongetwijfeld hebben jullie ook het nieuws gehoord over de onlusten in Zambia eind juni/begin juli. In Chilonga merken we er weinig van. Wel werd de coup uitbundig gevierd en bleek de teleurstelling toen deze dus niet bevestigd kon worden. De rust lijkt teruggekeerd, maar het gevoel dat er iets broeit, blijft wel. De prijzen zijn schrikbarend gestegen met name van het maïsmeel, het basisvoedsel voor de Zambianen. Het is dan ook onmogelijk voor te stellen hoe de meeste mensen van zo’n laag salaris dit dure meel kunnen kopen.

Het ene probleem is nog nauwelijks over of een volgend kondigt zich aan. De hele wereld houdt de ogen gericht op het Midden-Oosten. Deze crisis heeft ook direkte gevolgen voor Zambia die volledig afhankelijk is van de olie uit Koeweit. De gevolgen zijn nu al te merken: raffinaderijen worden gesloten, benzine is vooral in de grote steden al een groot probleem. En dat houdt in dat binnenkort transport van verschillende produkten ook een groot probleem gaat worden. Een land als Zambia kan dan echt lam komen te liggen en hoe lang duurt het herstel?

"Straathandel": Het kost toch bijna niks, dus dan maar de hele mand en zijn de mensen los.

Ondertussen gaan wij ons wat meer bezig houden met ons persoonlijk leven. Nog een paar weekjes met z'n tweeën en dan zal de grote verandering komen. We kijken er steeds meer naar uit. De hele zwangerschap is eigenlijk geruisloos verlopen zonder klachten, nauwelijks last van de dikke buik. Ook zelfs nu niet, nu het toch tegen het einde loopt. Met 38 weken stop ik met werken om toch wat uitgerust aan de volgende periode te beginnen. Het doorwerken is me niet tegen gevallen, je doet het wel wat rustiger aan, maar dat ging prima. Toch kijk ik er nu wel naar uit om volgende week vrij te zijn.

Hoewel wij vrij nuchter tegenover de bevalling staan is de verloskundige Sister Kathleen, een Amerikaanse non, des te meer opgewonden. Al maanden is ze zich aan het voorbereiden. Alle benodigdheden die je tijdens een bevalling gebruikt zijn inmiddels al drie keer gesteriliseerd, telkens komt ze weer met het een of ander naar me toe om maar op alles voorbereid te zijn. Ik kan jullie verzekeren dat het een gezegende bevalling gaat worden want het steriele pakket is verpakt in een oversteriele paus-chitenge, een draagdoek met afbeeldingen van de paus erop. Nou ik wil wedden dat er maar weinig kinderen in Nederland zo geboren zijn. Ik zal jullie een volgende brief wel schrijven hoe een en ander verlopen is.

Het zwanger zijn in Zambia brengt je wel in een bijzondere positie. Hoewel ik nooit het gevoel had niet geaccepteerd te zijn, komen nu ineens allerlei verhalen op je af. De Zambiaanse vrouwen vertellen me graag hun ervaringen over zwangerschap en bevalling en willen me vooral vertellen wat ik wel en niet moet doen tijdens de zwangerschap. Het wegduwen van een voetje wat ongemakkelijk tegen je ribbenboog aandrukt en niet prettig aanvoelt is uit den boze. Het kind moet de vrijheid hebben om zich te bewegen zoals het wil, pas als het geboren is ben jij degene die het richting mag geven.

Chalabesa: informatie in een hut over wat goed en slecht is in de zwangerschap

Eindeloos zijn ook altijd de gesprekken over de rol van de vader. Het feit dat hier nooit een man bij de bevalling is, omdat dat een slechte uitwerking op de vrouw kan hebben tijdens de bevalling. Gerard zal er natuurlijk wel bij zijn. Ze vragen zich af of ik niet bang ben dat ik me niet zou kunnen beheersen en tegen hem uit zou kunnen vallen (verlies van respect voor de man). Ja, als dat zo is, zal hij dat maar moeten slikken, dat hoort er toch ook bij. Nou, ik verzeker je, men vindt dat Gerard bij mij veel te lijden heeft. Ook dat hij straks mee doet in de opvoeding is onbegrijpelijk en dat hij kookt en in het huishouden meewerkt, is ook al zoiets. Ik leg hen uit dat dat niets met mij te maken heeft, maar dat je dat samen zo wilt. De wat jongere mensen zien dat wel zitten en vragen dan weer hoe ik dat aangepakt heb. Weer uitleggen dat het een kwestie van samenwerken is.

Gelijkheid! Dan ook maar even mijn bloeddruk meten. 

Er wordt ook veel gespeculeerd over of het een jongetje of een meisje wordt. Veel eieren eten geeft een jongetje met weinig haar. Als je als zwangere een klein kind op je schoot hebt met het gezicht naar je toe en het lacht naar je en wil met je spelen dan is het kind dat je krijgt van de andere sexe als het kind op je schoot. Bij mij is beide gebeurd dus ik kan nog geen voorspelling doen. Wel eet ik veel eieren, maar ook veel zoetige dingen en dat wijst weer op een meisje. Maar ik maak met niet op en draag veel lange broeken, dat zou weer op een jongen duiden. Nou weten jullie het al? Misschien tegen de tijd datje deze brief krijgt wel.

Wij gaan zo zwemmen en genieten van een van onze laatste vrije middagen met z'n tweeën.

Naschrift.
Op donderdagavond 13 september was het dan zover. Gerard en Florence werden verblijd met de geboorte van een zoon. Hij heet Douwe en woog 7 pond en 300 gram bij zijn geboorte.

9. Het leven is hier vaak een film

Nog even vlak voor ons vertrek een brief uit Zambia. De tijd vliegt voorbij en de laatste weken zullen ook wel zo om zijn. 1 mei vliegen we 's avonds uit Lusaka.

Het is vandaag zaterdagmorgen, met Nederlandse zomerse temperaturen, dus niet te heet. Als ik nu al aan onze vakantie in Nederland denk, heb ik allerlei gemengde gevoelens. Het lijkt me heerlijk om iedereen weer terug te zien en bij te kletsen. Het lijkt me ook heerlijk om eens lekker uit eten te gaan en eens niet te denken aan de schaarste die hier, ook in ons huis, vaak is. Ik hoop ook eens lekker te kunnen uitrusten. Het werken hier is erg vermoeiend en houdt nooit op. Maar het lijkt me ook vreselijk druk in Nederland.  Ik zie nu al tegen het lawaai, de overvolle winkels en de drukke straten op. We zullen ons zo nu en dan wel even terug trekken in ons vakantiehuisje in Maarn.

"Zambia" en "Chilonga" zal ons tijdens ons verlof niet loslaten. Voordat we ook zelf op een afstand ons werk en leven zullen proberen te relativeren, eerst nog wat verhalen er midden uit.

Het leven is hier vaak een film. Zo ook gistermorgen. Een man was op z'n fiets naar het ziekenhuis gekomen, omdat z'n zwangere zus ziek thuis lag in Mufubushi. Ze braakte en kon niet naar het ziekenhuis komen. Onze ambulance wordt gebruikt voor vaccinatiecampagnes en is maar zelden beschikbaar om patiënten op te halen. Gisteren was het Goede Vrijdag. De ambulance was thuis, maar ook de chauffeurs hadden een Bank Holiday. Ik.had het niet zo druk en ben samen met deze man en een leerling midwife Judith op pad gegaan. Mufubushi is zo'n 20 km hier vandaan. Eerst over de verharde weg, daarna een dirt road en vervolgens moesten we een pad op wat niet gemaakt was voor auto's. Na een paar km kon de auto ook niet verder. De auto lieten we achter en lopend gingen we verder, naar beneden richting rivier. De man op z'n fiets voorop, daarachter Judith en ik over het smalle pad tussen 3 meter hoog gras en maïsvelden. Bij de bananenstruiken rechtsaf en verder door het hoge gras. Na 10 minuten kwamen we bij z'n huis aan. In de insaka, open hut, lag de vrouw op de grond. Ze had hoge koorts. Ze moest ondersteund worden en werd door de familie naar de auto gebracht. Ik liep nu met de zus voorop. We bekeken de maiskolven en ze vertelde dat de oogst dit jaar niet goed zal zijn. Ook de zonnebloemen waren niet goed, hoewel ze er wel mooi bij stonden. De regens zijn in maart bijna een maand uitgebleven. Nu regent het zo nu en dan weer, maar iedereen zegt dat het te laat is. In het ziekenhuis bleek dat ze malaria had. Haar temperatuur was bijna 41 °C en 's avonds is ze bevallen.

Ook begin maart heb ik een patiënt opgehaald. Een kopie van de brief die ik van de clinical officer kreeg, zit bij deze rondzendbrief. Nabwalya ligt meer dan 100 km van Chilonga in de Luangwa Valley. In de regentijd zijn de bruggen weggespoeld en kan je er niet met een auto komen. Dit is natuurlijk zo'n sterk en gemakkelijk 'tropenverhaal', maar het geeft ook wel aan hoe hard het leven hier is. Twee dagen later dan gepland kwamen ze in Ntunta en 14 maart is hij achter op de pick-up naar Chilonga gegaan. Mukuka maakt het nu gelukkig goed en ik heb z'n been kunnen behouden.

Ntunta Camp, bij de escarpment

De patiënt in de hut

"Skingraft", huidplastiek die wonderwel goed is aangeslagen

Op 12 maart hebben we ook een vervelende kant van het hier wonen meegemaakt. Nadat bij de buren en in het ziekenhuis al verschillende keren was ingebroken, stonden wij 's ochtends ook verrast naar de lege stereohoek te kijken. Ook Florence haar fluit was verdwenen. Nog dagen daarna zochten we vergeefs naar kleding, pannen, rekenmachine, etc. De wereldontvanger, ons kontakt met de buitenwereld, was ook weg.

In Nederland zullen we ons weer via TV en kranten op de hoogte stellen en nieuwe spullen kopen.

Wij maken ons op voor ons vertrek naar Nederland. De kaarten van Puk van Heel en Coen Moulijn doen ons beseffen dat we toch al weer een tijd uit Nederland weg zijn. En wat was ook al weer m'n pincodenummer?

Onderaan de brief staat altijd een Chilonga-gironummer. We hebben heel regelmatig grote en kleine giften binnengekregen. Daarvoor willen we iedereen heel hartelijk bedanken. Wat doen we ermee? We kopen essentiële medicijnen en andere middelen die hier niet verkrijgbaar zijn en apparatuur die we niet van ons ziekenhuisbudget (fl.140.000,=) kunnen betalen. Zo hebben we al verschillende lampen voor de operatiekamer gekocht en voor de verloskunde hebben we een doptone-instrument aangeschaft. Dit is een apparaat waarmee je de harttonen van een ongeboren kind kan horen. We hebben wel houten toeters, maar soms wil je zeker zijn van een trage of geen hartaktie van het kind. Tijdens ons verlof zullen we meer inkopen doen. De O.K zit te springen om verschillende instrumenten en ook onze apotheek heeft dringend een aantal medicijnen, zoals insuline nodig. En dat is hier niet te koop.

Zonder geld is dat niet mogelijk en wij zijn blij in Chilonga van jullie giften gebruik te kunnen maken. Nogmaals heel vriendelijk dank.

8. White X-mas bij 30 graden celcius

De eerste rondzendbrief in het nieuwe jaar. Het oude jaar is omgevlogen, mede door de bezoeken uit Nederland. In december waren onze moeders hier. Het is leuk om dan te kunnen delen van wat je doet, hoe je leeft en werkt, en ook te ervaren en te delen hoe het is in een andere cultuur te leven. Zulke ervaringen geven soms een hele andere indruk, dan je van te voren had voorgesteld. In december hebben we ook weer veel post uit Nederland gekregen. Nog bedankt voor de pakjes, cassettebandjes, foto's, etc. Jullie zijn nogal benieuwd hoe hier de feestdagen gevierd worden. Ik zal in deze brief daarom wat schrijven over feesten.

Etentje in het Malama restaurant

Allereerst de veel gestelde vraag of oud en nieuw hier ook op 31 december en 1 januari valt? Ja, deze valt dezelfde dag als bij jullie, wij zaten hier wel een uur eerder in het nieuwe jaar.

Hoe wordt het gevierd? Zambianen doen eigenlijk niet zoveel aan oud en nieuw. In de grote steden worden wel danspartijen georganiseerd maar gewoon in huiselijke kring gebeurt er niets. De meeste mensen in Chilonga lagen dan ook al ver voor twaalf uur te slapen. Wij hebben hier wel oud en nieuw gevierd. Gerard en ik kwamen 31 december uit Lusaka; de avond ervoor hadden we onze moeders naar het vliegveld gebracht. We hebben 's avonds bij Maire & Marie gegeten (twee Ierse verpleegkundigen) en de avond doorgebracht met wat mensen uit Mpika en van onze compound. Er waren zelfs oliebollen gebakken. Toch was het anders dan in Nederland, want daar word je door het vuurwerk er wel aan herinnert dat het nieuwe jaar eraan komt. Hier is dat anders. Ten eerste geen vuurwerk te bekennen en je zit gelukkig niet al dagen met dat geknetter aan je hoofd. Ik zeg wel geen vuurwerk, maar er is toch wel één vuurpijl afgeschoten. Kwaliteit FREJA, voor insiders. Gerard en ik hadden nog een knaller uit Lusaka meegenomen. Geen echte champagne hoor. Het was een mix van rode en witte wijn die wat bruiste en er zat zo'n knalkurk op en daar ging het om. Toen we dachten dat het twaalf uur was - niemand had z'n horloge gelijk staan - gingen we met die fles aan de gang om het nieuwe jaar in te knallen. Flink schudden, nog een beetje meehelpen. Er gebeurde niets. Afijn, toen na 5 minuten het bolletje van de kurk afbrak, hebben we de kurk er alsnog met een kurkentrekker uit moeten halen. De wijn bruiste en er kon getoost worden op het nieuwe jaar.

De volgende dag moesten we gewoon werken. Raar idee, hè? De poli was open tot 12.00 uur. Het werk in het ziekenhuis gaat natuurlijk altijd door. Er werd een weekendrooster gedraaid, wat inhoudt dat de eerste ploeg van 7.30 uur tot 13.00 uur werkt, de tweede van 13.00 tot 19.30 uur en de nachtploeg als altijd van 19.30 tot 7.30 uur.

Ergens in Malawi

Kerst wordt hier ook heel anders gevierd. Er bestaat alleen een eerste kerstdag en natuurlijk is er voor de kerkgangers een nachtmis. In het ziekenhuis werd gewerkt als op nieuwjaarsdag. Het gevoel van kersttijd is hier anders dan in Nederland. Daar word je al weken in de sfeer gebracht door de kerstmuziek uit de ingebouwde speakers van de overdekte winkelcentra en de overvolle winkels met marsepein en kerstkransjes. Alles duidt erop dat we feest gaan vieren. Ook in Lusaka probeert men zo’n sfeer te creëren, vooral in de winkels die veel door blanken worden bezocht. Daar klinkt het jingle bells en White X-mas en hangen de kerststerren en kerstverlichting voor de ramen. Er worden zelfs kunstkerstbomen en kerst-crackers verkocht. Het toppunt vond ik wel het kerstbrood dat à fl.75,= per brood werd verkocht en het rare is: het wordt nog verkocht ook! Dus geef ze eens ongelijk zoveel te vragen.

Vast in de modder tussen grenspost Zambia en grenspost Malawi

Van de dirt road gegleden

Je kunt je voorstellen dat zo'n sfeer bij een temperatuur van 30 °C niet zo goed in mijn referentiekader past bij "de donkere dagen voor kerst". Wij hebben onze kerst gevierd met onze moeders, Ria en Piety, aan het meer van Malawi. Het was een snikhete dag. 's Morgens vroeg waren Gerard en ik al naar het strand gegaan om te kijken of wij vis konden kopen. Een bootje met twee jongens kwam net aanvaren. Ze hadden maar een paar kleine visjes en duidelijk niet voor de verkoop. We gingen weer terug naar de tent om nog wat verder te slapen. Het was zes uur. Later gingen Ria en Piety naar het strand. Opeens kwam Piety bij de tent of ze wat geld kon krijgen. Ze hadden een vis gekocht. Nou dat was een kanjer van een vis. We brachten de ochtend op het strand en in het water door en bereidden 's middags het kerstdiner voor. Op een kampvuur van hout en houtskool kookten we soep, rijst en bakten we de vis. Wat kaarsjes in de grond, kerstservetten erbij en de sfeer was compleet. De Malawiaanse jongetjes die vanuit een mangoboom toekeken, moeten hebben gedacht dat we niet goed wijs waren, omdat we op klaarlichte dag in de smoorhitte met kaarsjes zaten te eten. Ons ging het om het idee dat eten bij kaarslicht bij kerst hoort.

Toch wordt ook hier wel gefeest. We hebben al heel wat afscheidsfeestjes gehad van student nurses die geslaagd waren en ziekenhuispersoneel dat afscheid nam. Deze feestjes zijn altijd heel gezellig, veel muziek en dansen. Er wordt vaak door iedereen iets gedaan, in de vorm van een lied of een dans voor degene die afscheid neemt. Twee weken geleden hadden we een afscheidsfeestje van Georgina. Zij werkte op het lab en is overgeplaatst naar de Copperbelt, waar haar ouders ook wonen. Ik hielp haar met de voorbereidingen van het feest, met name eten en drinken (vruchtenbowl) gemaakt. Eten hoort ook bij zo'n feest. Vaak krijg je van alles door elkaar: broodjes, cake, snoepjes, popcorn, stukjes kip en koolsalade. Het was een drukte 's avonds. Er was muziek, hoewel er geen elektriciteit was. De stroom is al sinds twee dagen uitgevallen. Maar met wat olielampen was er licht en op een oude accu speelde de oude platenspeler nog prima. Ook werd er voor haar gedanst en gezongen. Er is altijd veel hilariteit als wij mee dansen met de traditionele dansen. Chitenges om de billen en schudden maar. Er wordt dan gegierd en gejoeld, maar we worden vooral toe/uitgelachen. Ze vroegen of wij ook wat wilden doen. De basungu (blanken) hebben een canon het vader Jakob ingezet. De melodie was bekend, maar de woorden wilde men ook graag in het Nederlands meezingen. Dat was snel geleerd en al snel zong de hele bubs mee. Daarna nog in het Engels, in het Frans en als laatste in het Bemba. Het was een heel leuk feest. Wel jammer dat Georgina weg is. Ik kon het altijd goed met haar vinden.

Voorlopig zijn we weer uitgefeest. Deze week hebben we onze vlucht naar Nederland geboekt. We vliegen begin mei. We kijken ernaar uit weer eens in Nederland te zijn.

7. Het is oorlog: AIDS

Na alle gezellige rondzendbrieven nu eens een verhaal over de ziekte die ons elke dag bezig houdt: AIDS. We hebben nog weinig over deze ziekte verteld en dat gaf misschien de indruk dat het wel mee valt. Integendeel: AIDS is inmiddels doodsoorzaak no. 1 in ons ziekenhuis.

Om een indruk te geven wat hier afspeelt, zal ik een paar verhalen van patiënten vertellen. Als je zo intensief met AIDS-patiënten betrokken bent, blijven namen en verhalen in je geheugen gegrift. De eerste keer dat ik een patiënt vertelde dat ze besmet was met het H.I.V.-virus (de veroorzaker van AIDS) was in februari. De test was al eerder gedaan, maar het duurde toen maanden voordat we de resultaten uit Lusaka kregen. De uitslag was positief. Toen deze vrouw, Alice, in februari opnieuw opgenomen werd, zat ik er tegen aan te hikken om haar de uitslag te vertellen. Ik werd min of meer gedwongen het haar te vertellen, toen ik verpleegkundigen op de gang over haar en haar ziekte hoorde praten. Ze werkte in het resthouse in Mpika als receptioniste en iedereen kende haar wel. Ze was heel erg geschrokken toen ik het haar vertelde. Ze had wel een vermoeden. De eerste vrouw van haar man was 2 jaar geleden met dezelfde soort symptomen overleden. Haar man was ook bij het gesprek en wilde ook getest worden. De volgende dag overleed ze. Haar man hebben we nooit meer terug gezien.

Mercy, 29 jaar, was ook positief. Als iemand positief is, zie je allerlei gewone, maar ook ongewone infekties optreden. Eén daarvan is tuberculose. Zij had open tbc en werd daarvoor behandeld. Toen ik met haar praatte, vertelde ze dat ze in 1985 na een bevalling een bloedtransfusie had gekregen. Ook nu was ze zwanger. In augustus eindigde haar zwangerschap met een te vroeg en doodgeboren kind. Deze week zag ik haar weer. Ze zag er goed uit. Ze is altijd zeer opgewekt. Een HIV-test van haar man was negatief: Zeer waarschijnlijk is zij in 1985, toen het bloed nog niet werd gescreend, besmet.

We hebben lang zitten puzzelen wat er met Charity aan de hand was. Ze was 14 jaar en kwam binnen met koorts en hoesten. Na 10 dagen was ze vertrokken, maar kwam toch weer snel terug. De koorts bleef bestaan, ondanks alle antibiotica. Alle testen voor malaria, tuberculose en slaapziekte waren negatief: In de urine vonden we een trichomonasinfektie, ook een geslachtsziekte. Zou het dan toch…. De HIV-test was positief: We hebben het haar vader verteld Zij ontwikkelde ernstige huiduitslag en ook klierzwellingen. De koorts is nooit weggeweest. Na 2 maanden overleed ze.

Ook in die tijd lag Josephine op de female medical ward (ward 4), waar ik toen de rondes deed. Ook haar symptomen deden aan AIDS denken. We testen haar, maar voordat de uitslag er was, voelde ze zich beter en ik ontsloeg haar. In juli wisselde ik van afdeling en ging naar de kinderafdeling (ward 3) en de TB-afdeling (ward 8). Op ward 3 zag ik Josephine terug met haar kind Ireen, die erg onder haar gewicht zat. Ik vertelde haar de uitslag van de test en zij wilde ook graag dat Ireen getest werd Ondertussen had ik Ireen op een TB-proefbehandeling gezet, en ze knapte erg op en begon te lachen en te spelen. Ze verhuisden naar ward 8. De testuitslag van Ireen was negatief: 50% van de kinderen van HIV-positieve moeders zijn positief. In de 2 maanden TB-behandeling in het ziekenhuis groeide Ireen goed Met de moeder ging het op en af. Soms dagen diarree. Eén keer, na een vrij weekeinde, vroeg ik me af of ze het gehaald had. Gelukkig kwam ik haar zwaaiend in de gang tegen. In augustus heb ik hen ontslagen en ze zouden na 1 maand voor controle terugkomen. Ze zijn nooit meer geweest.

Magdalena, 27 jaar, had ik opgenomen op ward 5 (gynaecologie). Ze was 7 maanden zwanger. Bij onderzoek van haar zwangere buik voelde ik dat er twee kinderen waren. Ze reageerde mat, toen ik haar dit vertelde. Ze beviel een maand later en de twee kinderen deden het redelijk goed. Magdalena kreeg koorts (39-40 °C). We zien vaak dat na een bevalling of operatie, als het immuunsysteem al minder goed werkt, plotseling symptomen van HIV-infektie optreden of versterkt worden. We hebben haar getest en de test was positief: Ik heb het de moeder verteld. Toen het een beetje beter ging is ze naar huis gegaan. Niet voor lang. Na een week kwam ze terug en na een paar dagen ging ze dood. De kinderen werden meegenomen door haar zuster.

In Malama, het dorp tegenover het ziekenhuis, is een grootmoeder die voor 3 kleinkinderen moet zorgen. Twee dochters van haar zijn al aan AIDS overleden. "Het is oorlog": zei een AIDS-arts uit Lusak:a. Een hele jonge generatie sterft, maar het treft alle lagen in de bevolking. AIDS openbaart zich hier vooral door middel van gewichtsverlies, diarree en lymfklierzwellingen. Gordelroos bij jonge mensen is een bijna zeker teken van HIV-infektie. Een bijzondere vorm van huidkanker (Kaposi's sarcoom) zien we hier ook regelmatig. Verder veel schimmelinfekties in de mond. Soms zien we hele ongewone, onverklaarbare symptomen, die dan toch te maken hebben met HIV-infektie, zoals plotselinge zenuwuitval (in het gezicht, halfzijdige verlammingen), bloedarmoede, bepaalde mond- en huidafwijkingen.

In juli namen we een 1-week oud kindje op met grote blaren op de benen, die opengegaan waren. De voeten stonden al in een soort dwangstand. Het meisje groeide in de 4 weken dat ze opgenomen was geen gram en bleef 2 kg wegen. Ik heb de moeder getest en zij was positief (we noemen dit een 'healthy carrier state"). Toen ik de uitslag vertelde, barstte ze in tranen uit. Ze vertelde dat ze nooit een andere man dan haar echtgenoot had gehad. De volgende dag heb ik met hem gepraat en hij vertelde dat hij "many girl friends, many times" had, ook tijdens hun huwelijk. Hij was natuurlijk ook HIV-positief:

Ik heb het idee dat het vooral de mannen zijn, die de infektie verspreiden. Sommige student en staff nurses zijn, als je de roddels op de compound mag geloven, ook behoorlijk promiscue.

Dit is nog maar een topje van de epidemie. Elke week gaat er wel iemand dood aan AIDS. Elke dag wordt wel iemand opgenomen met AIDS of AIDS Related Complex (ARC).

Anti-AIDS drama groep Kanyama

Voorlichting

Tribunes zitten vol met patiënten, relatives en personeel

Je kunt natuurlijk niet stil blijven zitten als dit allemaal gebeurt. Sinds 1988 coördineert een Hospital AIDS committee verschillende aktiviteiten en er is ook een District AIDS committee. De student nurses hebben een anti-AIDS club opgericht. Zij hebben ook hele mooie liedjes over AIDS (zoals truckiedriver). Er zijn 2 dramagroepen, die op Wereld-AIDS-Dag (1 december) in het ziekenhuis optraden. Elke vrijdag geven we gezondheidsvoorlichting (health education) over AIDS in de dorpen. In het ziekenhuis hebben we mensen die getraind zijn om uitslagen te vertellen en patiënten te begeleiden (counsellors). Volgend jaar beginnen we met ons 'home-based care'-programma en willen we de AIDS-patiënten en hun familie thuis begeleiden. Dit jaar hebben we verschillende malen kursussen gegeven over AIDS aan clinical officers in health centres in het distrikt, aan priesters, leraren, etc. Als ik in de District Council (gemeenteraad) kom, kan ik m'n mond ook niet dicht houden over AIDS. Het houdt ons elke dag bezig. Ook in 1990.

We beginnen 1990 een uur eerder dan jullie, dus snel "veel liefs in 1990" schrijven, voordat het vuurwerk hier losbarst.

6. Child spacing

Inmiddels zitten we hier al meer dan 9 maanden en voor je het weet is het jaar al weer om. Terwijl bij jullie de herfst al in volle gang is en de nodige regenbuien en herfststormen al over Nederland zijn uitgestort, zitten wij hier nog volop in de hete periode en kijken verlangend uit naar de eerste regenbuien. Een dag als vandaag bracht de thermometer op 36 °C en dan zitten wij nog op 1700-1800 meter hoogte.

Op de veranda met Chris

Het is nu 's avonds 10 over 6 als ik deze rondzendbrief schrijf. De zon is al onder. Het schemert nog, maar dat duurt maar kort. Ik zit op de veranda te schrijven, terwijl Gerard aan het koken is. Gerard heeft deze week vrij genomen om het eens rustig aan te doen. Ik geloof dat hij nog elke dag in het ziekenhuis geweest is, voor administratieve zaken. Hij is dus eigenlijk gewoon vrij van diensten en patiëntenzorg, maar voor de rest draait hij gewoon mee.

Ik had jullie in een vorige rondzendbrief beloofd eens wat te schrijven over m'n werk. Het is een veelzijdige baan en ik wist eerst niet waar te beginnen, maar dacht dat het misschien wel een aardig idee is om een dag als vandaag te beschrijven. Dan komt een volgende keer een ander aspect van m'n werk aan de orde.

Donderdag 2 november 1989.

Het is half 7 als ik wakker word. Wekkers zetten we allang niet meer, omdat we altijd al voor die tijd wakker zijn. Hier is het al om 5.00 uur licht en dan begint ook het leven. Meestal word ik om 5.45 uur even wakker van de schoolbel, om dan definitief om 6.30 uur door de tweede bel van de school gewekt te worden. Om 7.00 uur sta ik maar eens op. Theezetten, ontbijten en tegen achten richting ziekenhuis. Als ik binnendoor kan, d.w.z. via de achterdeur van het ziekenhuis, dan is het vijf minuten lopen. Het is al heet als ik buiten kom. De lucht is strak blauw. Chris, de hond, die altijd met me mee loopt naar het ziekenhuis om daar vervolgens verder te slapen, want meer doet hij niet, kan ik thuis laten, omdat Gerard thuis blijft. We beginnen altijd om 8.00 uur maar de MCH-kliniek (consultatiebureau voor kinderen en moeders) gaat pas om 8.30 uur open. Ik begin vast met wat administratief werk. M'n collega, Hilde Bwalya gaat vandaag met de Mobile Clinic mee. Maureen Simoonga, de health assistant is er nog niet. Mijn andere kollega Annie Lambwe heeft vakantie.

Om 8.15 uur komt een moeder binnen met een ziek kind. Ik heb vaak meegemaakt dat de moeders dan weer naar buiten worden gestuurd, omdat het nog geen tijd is. Nou daar kan ik niet aan wennen. In Nederland doen we dat eigenlijk ook niet en dus help ik de moeder en het kind. Het kind blijkt diarree en koorts te hebben en ziet er ook belabberd uit. Ik zoek in het archief naar de kaart. Een redelijk goed systeem, waarbij het nummer van de underfive-kaart (groeikaart) korrespondeert met de polikliniek kaart. De groeikaart wordt door de moeders zelf bewaard. De poli-kaart is een schoolschriftje waar je elke keer als het kind komt, gegevens in op schrijft, zoals temperatuur, gewicht, leeftijd en de klacht. Wij sturen het kind dan door naar respectievelijk het lab voor verder onderzoek, bijvoorbeeld naar malaria of bloedarmoede, en dan naar de clinical officer, de CO. Deze hebben een training van 3 jaar gedaan, kunnen diagnoses stellen en medicijnen voorschrijven. Is het kind heel erg ziek en moet het opgenomen worden dan brengen we het kind gelijk naar de medical officer, de MO (Gerard, Doreen of Djurre). Als die niet in de buurt zijn brengen we het kind meteen naar de afdeling, waar het alvast de nodige zorg kan krijgen en de MO komt dan vanzelf wel.

Het kindje van vanmorgen is 14 maanden en sinds twee maanden bekend met sikkelcelanemie, een bloedziekte die veel in Afrika voorkomt. Het lichaam maakt dan verkeerde/minder sterke rode bloedlichaampjes aan, waardoor bloedarmoede ontstaat. Er kan daarbij ook beenmergontsteking optreden.

Nadat ik het kind gescreend heb, verwijs ik moeder en kind naar het lab voor een bloodslide (malaria) en een Hb (bloedarmoede).

Maureen komt om half 9, en neemt de clinic over, terwijl ik verder ga met de administratie. Ik ben bezig met een evaluatierapport over de mobile clinics. Ik probeer een jaaroverzicht te geven van elk dorp waar de clinic komt. Dat zijn er 30. Het overzicht houdt in: de opkomst, het aantal vaccinaties, het aantal kinderen met ondergewicht en het aantal beschermde kinderen (kinderen die de volledige vaccinaties gehad hebben) en dat per keer over het hele jaar. Het resultaat kan gevolgen hebben voor het dorp. Bijvoorbeeld als het een drukke clinic is en er zijn twee clinics op een dag de drukke clinic loskoppelen, of bij rustige clinics telkens een maand overslaan.

De weg omhoog naar de dokterswoning met de Jakaranda tree

Om 10.00 uur loop ik weer via het ziekenhuis naar huis, naar boven noemen we dat altijd, omdat ons huis tegen een heuvel aan ligt. De hitte neemt toe en mijn looptempo begint al het tempo van de mensen hier te worden. Vroeger hield men me nooit bij, maar nu noodgedwongen door de warmte voel je waarom het tempo lager moet. Thuis zitten Doreen, Djurre, Rebecca en Gerard al aan de koffie. We drinken altijd samen koffie, omdat het tegelijk overlegtijd is voor de 'dokters'. Hoewel Gerard vakantie heeft, wordt hem toch de nodige adviezen gevraagd. Je leert altijd veel van die overleggen en het is ook leuk, want je weet precies wat er in het ziekenhuis gebeurt. Je kunt je wel een beetje voorstellen dat het werk je 24 uur van de dag bezig houdt.

Om half 11 weer terug. Ik ga naar Ward 3, de kinderafdeling, omdat een van de student nurses, Sr. Veronica, een examen moet doen in het geven van health education. Ze heeft de moeders al verzameld en 15 gevraagd deel te nemen. Slim, want dat is net een mooie groep voor discussie. De voorlichting gaat over het nut van de underfive-clinic (het zuigelingen & kleuterburo). Ik ben verbaasd hoe levendig zo'n onderwerp gebracht wordt. De moeders zijn erg betrokken, stellen veel vragen. Zelfs de verlegen moeders weet ze aan het praten te krijgen. En dit terwijl het haar eerste keer is. Later als we erover napraten en ik het examenformulier invul, zegt Veronica dat het haar erg mee viel. Ik ga weer terug naar de MCH-afdeling waar ik nog net voor de lunch (12.00 uur tot 14.00 uur) verder aan m’n overzicht werk.

's Middags staan homevisits (huisbezoeken) op het programma. Hilde heeft 5 afspraken voor ons gemaakt. Te veel natuurlijk voor 2 uur, maar er zijn er altijd 1 of 2 naar het veld. Beter iets dan niets. Normaal doen we de homevisits met z'n tweeën. Nu gaat er een student nurse, Hilde Shula, mee, omdat ze voor haar eindexamen homevisits gedaan moet hebben. Simoonga, Shula en ik gaan het dorp tegenover het ziekenhuis (Malama) in. Het is even zoeken. Maureen die hier ook niet uit de buurt komt, is door Hilde Bwalya gisteren geïnformeerd waar we moeten zijn en Hilde heeft haar de huizen aangewezen. Na wat lopen blijken we toch niet goed te zitten. Ik moet meteen aan Koog a/d Zaan denken. Daar ben ik in m'n eigen wijk toch ook vaak verkeerd gereden, maar dan had ik gelukkig altijd nog een plattegrond bij me. Malama heeft 270 hutten en allemaal smalle zandpaadjes ertussen. Geen straatnamen. Laat staan een plattegrond. Het enige wat we hebben zijn de namen van de mensen. Niet de achternamen, maar de namen van de eerstgeborene. Zo zou mijn moeder Bana Jacqueline heten. Bana betekent 'moeder van'. Bashi is 'vader van'. Dus maar aankloppen bij een hut. “Weten jullie waar Bana Chomba woont?" Gelukkig weet iemand het en brengt ons naar het huis van banachomba, alwaar bashichomba en banachomba al op ons zitten te wachten. Onmiddellijk worden er krukjes aangedragen. We leggen uit waarom we komen. We doen namelijk huis-aan-huis bezoek om te kijken hoe het met de gezondheid/welzijn van de mensen is. De mensen kunnen ons vragen stellen over gezondheid. We vragen naar zaken die in Nederland vanzelfsprekend zijn, zoals het hebben van een W.C. Velen hebben dat nog niet. Ik bedoel dan een pitlatrine, een gat in de grond. Veel mensen doen hun behoefte nog in de bush rondom hun huis. We stimuleren de mensen hun eigen pitlatrine te maken en leggen de nadelen van het 'bushgebruik' uit. De Chomba's hebben nog geen pitlatrine, maar zijn bezig er een te maken. Tot nu toe gaan ze bij bashikulu chomba, de grootvader, die een paar hutten verder woont. De kleintjes gaan bij diarree gewoon in de bush en vermoedelijk de volwassenen ook.

Ook de family-planning en 'child-spacing' komt aan de orde. Een kind heeft de beste kansen om gezond te blijven als zijn broertje of zusje 2 jaar na hem komt, dit i.v.m. het krijgen van borstvoeding. Meestal krijgt het kind als de moeder weer zwanger is geen borstvoeding meer. Het beste voor het kind is om tot 1½ jaar borstvoeding te krijgen. Je ziet bij deze kinderen zelden ondervoeding. De jongste in dit gezin is nu 13 maanden oud en krijgt nog borstvoeding. Over family-planning wisten ze niets, maar wel over child-spacing. De vader onthoudt zich 2 jaar van enig seksueel kontakt met z'n vrouw. Tenminste dat beweert hij. Maureen en Hilde zeggen meteen dat ze daar niets van geloven en dat hij zich bewust moest zijn van de gevaren het met andere vrouwen te doen. Hij ontkent dat. Er wordt nog een paar maal gevraagd welke methode ze gebruiken, maar hij blijft er bij dat dit de waarheid is. Hij wil nog wel van ons weten welke andere methoden er zijn, dus spenderen we daar nog een health talk aan.

Na een uur gaan we naar het volgende huis. Bana Chilufya, een jonge vrouw van 23 jaar, heeft 3 kinderen, waarvan 1 aan mazelen is overleden. De twee kinderen zijn 5 en 7 jaar. Als het gesprek over family-planning gaat, wil ze graag weten waarom ze de laatste drie jaar geen kinderen meer heeft gehad. We kunnen hetzelfde verhaal houden als bij de geboortepreventie, alleen de risikodagen zijn nu de dagen die ze extra moet benutten. Het is de eerste keer dat ze over de menstruele cyclus hoort en ze had er nog nooit zo bij stil gestaan dat dit belangrijk is voor zwangerschap.

Kinderen in Malama

Het is al half 5 als we teruglopen naar het ziekenhuis. Daar is iedereen, op de avondploeg na, al naar huis. Onderweg naar huis heb ik een heel tevreden gevoel over deze werkdag. Ook in Nederland vond ik de huisbezoeken altijd leuk om te doen. Mensen spreken veel vrijer, als ze in hun eigen omgeving zijn.

Inmiddels is het al 22.00 uur. Gerard is naar Mr. Banda, een clinical officer, om een potje te schaken. Door al het schrijven heb ik niet naar Radio Nederland geluisterd, maar ik zal wel niet veel gemist hebben. Ik hou het hierbij en ga naar bed, want morgen is er weer een dag, dan hebben we een consultatiebureau voor underfive in het ziekenhuis.

5. Musi-O-Tunya: ''Smoke that thunders"

Uitbetaling salarissen

"Kwacha-Good morning Zambia", gaat door m'n hoofd als ik deze brief schrijf. Het is de titel van een TV-programma op de zondagochtend (een soort Capitool dus), dat direkt na het 'National Anthem' (volkslied) om 6.05 begint. Nog nooit gezien. Kwacha is de munteenheid van Zambia en betekent 'opkomende zon'. Over deze kwacha is de laatste maanden heel wat te doen geweest. In 1987 brak Zambia met het IMF (het Internationale Monetaire Fonds), omdat 75% van de exportinkomsten op ging aan afbetaling en rente. Sinds die tijd zijn de buitenlandse leningen  verminderd en gaat het niet goed met Zambia. Door een tekort aan harde valuta kunnen veel essentiële goederen/onderdelen niet worden ingevoerd: 'de spare-part crisis'. Vooral de industrie en het transport ondervinden hiervan de gevolgen. Het gevolg is ook dat er een zwarte markt ontstaat. Je kunt de kwacha's namelijk niet inwisselen tegen dollars. Eind juni was de kwacha nog maar 4 cent op de zwarte markt, tegen 20 cent bij de bank. Om een idee te geven van prijzen volgen hier enkele cijfers. Een brood kostte 7 kwacha; krant K2-50, benzine is goedkoop K4-50; een kilo kaas K70-00; een pot jam K12-60; suiker K6-30/kg en Mozi bier K5-50 per fles. Een nurse verdient 800 kwacha, een dokter tweemaal zoveel. Verder zit er op een aantal produkten subsidies. Mealie meal, het hoofdbestanddeel van het basisvoedsel nshima, is zwaar gesubsidieerd en wordt op coupons tegen gehalveerde prijzen verkocht aan werknemers met een salaris. Sommige mensen zeggen dat het zo zwaar gesubsidieerd is, dat de prijs onder de produktieprijs ligt. Geen wonder dat er een levendige 'handel' (smokkel) bestaat met de buurlanden, vooral Zaïre. Met een knipoog (?) naar het IMF werd op 1 juli de kwacha gedevalueerd. Officieel is de kwacha nu 13 cent waard.

De prijzen schoten omhoog. Alleen mealie meal bleef onder de prijscontrole vallen. Nieuwe prijzen zijn nu: brood Kl5-00; krant K5-00; benzine K9-10; kaas K200-00 per kg; jam K25-30; suiker Kl0-20 en mozi bier K13-00. Alles is dus verdubbeld, als het verkrijgbaar is. Ter compensatie moeten de lonen 30-50% omhoog. In de grote steden zijn protesten geweest, maar hier dringt het nieuws (en de gevolgen) veel later door. Zo ook het bericht dat de oude kwacha vervangen zou worden door nieuwe. Vrijdagavond 21 juli kondigde president Kaunda aan, dat de grenzen dicht gingen, en er nieuwe kwacha's ingevoerd zouden worden. Zondagavond drong het nieuws hier pas door. Tot 10.000 kwacha kon je zo wisselen. Daarboven moest je 50% 'belasting' betalen. Onze kontakten met de twee banken in het distrikt zijn goed. We hoefden dus niet uren/dagen in de lange rijen te staan. Het ziekenhuis wisselde ook voor alle patiënten. Een hele organisatie. Elke ochtend ging een bus met personeel naar de bank in Mpika.

De gevolgen van deze manoeuvre konden we in de krant lezen. Doordat benzinepompen geen oude kwacha's meer accepteerden, buschauffeurs en andere transportondernemers ook geen oud geld wilden hebben, konden veel villagers de banken niet bereiken met hun oude kwacha's. Ook bij de grens waren mensen woedend. Er werd gezegd dat de helft van de kwacha's in Zaïre zou zitten. Het enige wat aan de biljetten veranderd is, is dat er op het K50 biljet het onafgebouwde VN-gebouw verdwenen is. Verder kijkt Keke (de president) wat bezorgder.

Roelof en Marga die hier op bezoek waren, hebben alle klippen omzeild. Ze kwamen zaterdags met de laatste trein, voordat de grens dicht ging, en gingen twee weken later met de eerste trein weer terug naar Dar es Salaam. Overvol. In de eerste klas, normaal voor 4 personen, zaten 16 mensen. Ik ben benieuwd hoe ze het twee nachten volgehouden hebben. 

We hadden deze maand een kleine familiereünie. Theo kwam was hier half juni, na 8 maanden reizen door Afrika, aan. Hij vliegt 11 september terug naar Nederland en zal er persoonlijk voor zorgen dat deze brief aankomt. Met z'n vijven hebben we nog een korte vakantie in het zuiden gehouden en in Livingstone de Victoria-watervallen bewonderd. "Musi-0-Tunya" zeiden de mensen tegen de ontdekker David Livingstone, "Smoke that thunders". Inderdaad heel indrukwekkend. Je wordt kletsnat als je er langs loopt. Prachtige regenbogen in het water. En een geweldig geruis. Als je over de afgrond naar beneden kijkt, duizelt het je. Je moet wel uitkijken dat je niet naar beneden valt!

Wat staat er verder in de krant? Verkiezingen in Namibië, vredesonderhandelingen in Angola en Mozambique, het gesprek tussen Kaunda en De Klerk (Kaunda is voorzitter van de Frontline-staten) over de apartheid van 'racist South Africa'. Veel nieuws over Zuidelijk Afrika. Op het moment ook nieuwsbepalend in Nederland? In de twee staatskranten  (Times of Zambia en Daily Mail staat verder weinig internationaal nieuws; in mei nog wel een artikeltje over de val van het kabinet Lubbers. Op sportgebied was de laatste maanden veel aandacht  voor de kwalifikatiewedstrijden van Zambia. "We hebben ons gekwalificeerd voor de Africa Cup in Algerije", maar helaas op het nippertje gewipt voor de World Cup in Italië. We moesten de kracht van KALUSHA BWALYA missen in de beslissende wedstrijd tegen Tunesië. We blijven de avonturen van onze Zambiaanse Ster in Nederland met veel interesse volgen.

Het lokale voetbalteam

Nagekomen berichten:

-    de prijscontrole op mealie meal is toch losgelaten. Op coupons kost een zak van 25 kg nu K21 (was K13), zonder coupons betaal je nu K82-30 (was K52 en in januari nog Kl4-85).

-    de geruchten over een nieuwe devaluatie worden sterker.

-    ook gaan er geruchten over een nieuwe kwacha-wissel. Men zegt dat alle K50 biljetten (het grootste biljet) teruggetrokken gaat worden.