Suriname

Kaart bij de Medische Zending. De Medische Zending is verantwoordelijk voor de gezondheidszorg in het binnenland (Interior).

De mededeling dat de vlucht naar Aruba een uur vertraagd is, leidde tot gelag in de wachtruimte. De reden van de vertraging: de bemanning moet verplicht rusten. Ik ben op het Johan Adolf Pengel vliegveld in Paramaribo en wacht op de vlucht naar Curaçao, de enige andere vlucht deze ochtend. Vanuit Willemstad vlieg ik daarna door naar Amsterdam. Het is druk op de vliegroutes, omdat de schoolvakanties in Suriname zijn begonnen. Directe vluchten naar Nederland waren al vol, en ik was noodgedwongen op een dagje langer te blijven. Geen straf!

Dit is mijn tweede bezoek aan Suriname. Het vorige was in 2010. Ook nu hebben we met een WHO-team bekeken hoe het met de tbc-bestrijding in Suriname staat. Ik kwam zondagavond aan. De volgende dag was een dag vol met presentaties. Daarna bezochten we twee dagen lang eerstelijnsklinieken, het academisch ziekenhuis, het sanatorium, laboratoria, een gevangenis, etc.. In twee teams, bestaande uit ieder twee internationale consulenten en verder de tbc-bestrijders van Suriname. In de avonden bespraken we onze ervaringen en formuleerden we conclusies en aanbevelingen. Het moest allemaal in beperkte tijd, omdat we net voor onze trip te horen kregen, dat vrijdag uitviel vanwege een vrije dag in Suriname. ‘History repeats itself’, want ook 7 jaar geleden gebeurde dat. Het betekende ook dat we de terugkoppeling donderdag moesten geven en dat de vrijdag besteed kon worden aan het afschrijven van het rapport. Ook wel fijn om dat af te ronden. Mijn teamgenoten uit Washington en Argentinië vlogen zaterdag terug en ik ging er een dagje op uit.

Net als zeven jaar geleden huurde ik weer een fiets. Bij dezelfde fietsenverhuur en bij dezelfde mevrouw. Met een elastiekje om mijn linker pols reed ik eerst langs de Suriname rivier naar Leonsberg. Het elastiekje moest me eraan herinneren dat je hier links rijdt. Wel handig, want je kunt je vanwege de taal hier gemakkelijk in Nederland wanen. Met een ‘charter-bootje’ stak ik bij Leonsberg de Suriname rivier over en na een stukje varen op de Commewijne rivier kwam ik bij de plantage ‘Rust en werk'. 

Aanlegsteiger 'Rust en werk'

Malots, de ‘kaaimannenman’, stond bij de aanlegsteiger met z’n brommertje de toeristen op te wachten. Ik was het slachtoffer en hij sleepte me mee naar zijn huis waar ik een kokosnoot te drinken kreeg en zijn verhalen aanhoorde. 

Alligator of kaaiman, in het Surinaams ook wel een "waterkip" vanwege het lekkere vlees. De leguaan wordt ook gegeten en noemt men in Suriname daarom ook wel een "boomkip"!

Over een smal zanderig fietspad vervolgde ik m’n weg en kwam aan in plantage Frederiksdorp, nu een toeristisch resort is. Ik volgde het advies van de ‘fietsenmevrouw’ om pas na 3 uur terug te fietsen en viel in slaap in een hangmat onder een huis. 

In de nog steeds fel brandende zon vervolgde ik m'n weg via Niew-Amsterdam, Voorburg en uiteindelijk naar Paramaribo. 

Straatnamen in Voorburg, bij Nieuw-Amsterdam

“Tot de volgende keer”, zei de ‘fietsenmevrouw’, “hopelijk komt u eerder dan 7 jaar”. Ik hoop dat ook. Er zijn goede vooruitzichten dat er nu een structurele samenwerking komt tussen de tbc-bestrijding in Suriname en Nederland. Dan hoef ik dus niet te wachten tot ik 65 ben!

Een Surinaamse collega nam me zaterdag mee naar een Hindoestaanse bruiloft

De gouden penning van A.T.

 

Onze zoektocht naar het oeuvre van A.T. van Wijngaarden, stadsarchitect in Medemblik en betovergrootvader van Florence, zette zich dinsdag voort in het Westfries Archief in Hoorn. Het digitale archief had ik afgelopen weken ingekeken en al doorgegeven welke stukken we wilden inzien. In de leeszaal mocht alleen een computer, een opschrijfboekje en een potlood mee. We begonnen met de notulen van vergaderingen van de Hervormde Gemeente in Midwoud. ‘A.T.’ had het ontwerp gemaakt van de kerk die in 1869 werd opgeleverd. We kwamen zijn naam voor het eerst tegen in de notulen van de vergadering van 14 november 1866. Van Wijngaarden werd gevraagd enige modellen voor een nieuwe kerk en een begroting daarvan op te stellen. 

In de volgende vergadering vond het bestuur het belangrijk “om eerst eens uit te gaan en sien eenige kerke dien in de laatste jaare gebouwt zijn”. Op 30 december 1866 ging men met Van Wijngaarden op stap. In deze vergadering werd ook besloten om de predikant dit jaar geen varken maar een nieuwsjaarsgeschenk van 50 gulden te geven. Op 23 april 1867 werd de bouw gegund aan aannemer Hofland die het laagste bedrag van inschrijving had, fl.25.900,-. De bouw was aan het eind van het jaar bijna klaar. De kerkvoogd stelde in november voor om het ‘luijen’ van de klok achterwege te laten daar dit schade aan het nieuwe gebouw kon teweegbrengen. Andere kerkbestuursleden brachten in dat de 'Argietek en Aannemer' verzekerd hadden dat er geen bezwaar was. Er werd bij meerderheid besloten de klok, zoals vroeger in de Oude Kerk, te doen luijen. 

De financiële toestand van de kas was wel dusdanig verzwakt dat de vergadering besloot niet een (duurder) hek voor de kerk te plaatsen maar de sloot die door de aannemer was dichtgegooid, weer uit te diepen. Een van de kerkbestuursleden stelde voor de predikant dit jaar weer een varken te geven, maar dit voorstel haalde het niet. De bonus-regeling werd zelfs in het geheel afgeschaft. Wel besloot men de kerk te verzekeren tegen brandschade en kwam er een bliksemafleider op de kerk en toren. Ik hoop dat die verzekering 100 jaar later nog geldig was, want in 1984 ging de kerk in vlammen op. De toren, met inscriptie van de architect A.T. van Wijngaarden, bleef behouden.

De receptiemedewerker vertelde ons bij binnenkomst van het Westfries Archief dat een Medemblikse historicus kennis had gekregen van ons speurwerk. Even later stond hij bij onze tafel en vertelde dat hij A.T. vaak was tegengekomen in de geschiedenis van Medemblik. Hij was blij dat een paar familieleden, nota bene niet-Medemblikkers!, zich in A.T. wilden verdiepen. Ons plan is namelijk om over 2 jaar bij zijn 200ste geboortedag een goed overzicht te hebben van zijn leven en zijn bouwwerken. Hij legde ons uit waar we gericht konden zoeken, zoals in advertenties met aanbestedingen in regionale kranten en ook in archiefstukken van de gemeente Medemblik. Dat leverde na 1 dag al 3 kerken, 5 pastorieën, 16 scholen met of zonder onderwijzerswoning, 1 woonhuis en 2 raadhuizen op. Verder zorgde A.T. voor de verbouwing van het marine-instituut tot een rijkskrankzinnigengesticht. 
En of we wisten of de gouden penning nog in familiebezit was. Huh? A.T. kreeg namelijk bij zijn 50-jarig jubileum als architect van de gemeente Medemblik een gouden penning met opdruk op voor -en achterzijde. Dat maakt deze zoektocht nog interessanter!!

Het Monument op de Afsluitdijk

50 jaar later

Gisteren reden we via de Afsluitdijk met het herkenbare Monument naar Veenhuizen waar we in een andere familiegeschiedenis terecht kwamen. Namelijk die van Teunis en Catootje, hoofdpersonen in het Pauperparadijs. Een bijzonder sociaal experiment uit onze vaderlandse geschiedenis, goed toneelspel in een geweldige ambiance, en prachtige muziek en zang. Voor wie het niet kent: het is de verbeelding van de roman "Het Pauperparadijs" van Suzanna Jansen. Een must om te lezen!

Kolonie/gesticht in Veenhuizen, nu Gevangenismuseum, en de plaats van de voorstelling (bij vertrek om 23 uur). 

Lincoln

10% van de Amerikaanse presidenten werd doodgeschoten. Een gevaarlijk beroep dus. De moord op John F. Kennedy is de bekendste, maar ook de moord op Abraham Lincoln spreekt tot de verbeelding. Minder bekend zijn de moorden op Garfield in 1881 en op McKinley in 1901. Het motief was ook banaler. De moordenaar van Garfield was teleurgesteld dat hij geen baantje kreeg als ambassadeur. In het National Museum of American History in Washington is een aparte kamer ingericht over deze moordaanslagen en ook over de vier die niet lukten. Ik vind het wel mooi hoe men in de VS hun gekozen leiders eert. Trump is natuurlijk een rare gast, maar staat al in het rijtje van de 45 Amerikaanse presidenten.

First Ladies

Jurkje Jacqueline Kennedy

Trombone Bill Clinton 

George Washington was de eerste en had eigenlijk helemaal geen zin om president te worden. Hij had succesvol tegen de Engelse kolonisten gevochten en accepteerde in 1789 met tegenzin het presidentschap. Twee jaar later werd het huidige Washington uitgebouwd tot hoofdstad. Op de ‘hill’ verrees het Capitool, met het congres, de Eerste en Tweede Kamer in Amerika. De straten naar het westen en oosten werden 1e, 2e, 3e, etc. street en naar het noorden en zuiden, A, B, C street. Kaarsrecht. Afhankelijk van het kwadrant is er de toevoeging NW, NE, SW, SE.

De eedaflegging van de nieuwe president vindt plaats op de trappen van het Capitool. Vanuit het Capitool ligt een brede groene strook, de National Mall, waar dit jaar veel minder mensen stonden ("America First") dan bij de inauguratie van Obama ("Yes we can"). De Mall eindigt bij het Lincoln Memorial. 

Voor het Lincoln Memorial

Maar wie was nou Lincoln? Een heel andere man dan de aristocraat Washington. Lincoln was een autodidact, had zichzelf leren lezen en schrijven, en volgde later in z’n vrije tijd een studie rechten. In 1861 werd hij gekozen tot president van Amerika en verzette zich tegen (uitbreiding van de) slavernij. Elf zuidelijke staten splitsten zich af: Geconfedereerde Staten. Lincoln hield vast aan de Unie en de afschaffing van de slavernij. De burgeroorlog die volgde had meer dan een half miljoen doden tot gevolg. Vier jaar later was het pleit beslecht. Lincoln werd herkozen, de slavernij was (vrijwel) afgeschaft en de zuidelijke staten werden herenigd na de overgave van generaal Lee. Een paar weken later werd Lincoln echter in een theater in z’n hoofd geschoten door een acteur die een fel tegenstander van hem is. De Lincoln Memorial herinnert aan zijn presidentschap, de burgeroorlog en vooral aan zijn inzet om de slavernij af te schaffen. Het is dan ook niet voor niets dat Martin Luther King hier zijn rede hield: “I have a dream”. Nog steeds mooi om naar te luisteren: https://www.youtube.com/watch?v=3vDWWy4CMhE.  

Hoed van 'Abe' Lincoln

Aangescherpt beleid voor aanvragen visum/waiver 

Voetbalgekte

Op Utrecht CS zwalkten voetbalsupporters door het stationsgebouw. In Feyenoordshirtje en bijna allemaal de KNVB-schaal in de hand. Van karton of papier. De horeca draait vandaag goed. Wat een ontlading gisteren in de Kuip. Het hondstrouwe legioen toog vandaag naar Rotterdam. De NOS-app meldde vanochtend al dat de stad vol was. "Had ik er bij willen zijn?", vroeg ik mezelf af. Zoals ik bij de Elfstedentocht vanuit een Fries café het ziekenhuis belde waar ik coschap liep en vertelde dat ik ziek was? Ook de trein naar Lunetten kleurde rood-wit. Ik moest daar zijn voor een overleg bij GGD Nederland.

Weer op de terugweg, om half 7, stonden twintig reizigers op het perron van de avondzon te genieten, terwijl er midden op het perron een jongeman lag, in een rare kronkel. We liepen naar hem toe. Hij had een iPhone in z'n hand en een vinger op het beeldscherm. "Ben je in Rotterdam geweest?", vroeg ik, maar er kwam geen reactie. We trokken hem overeind. De trein kwam er net aan en de conducteur zei dat ze verder moest en we hem wel mee konden nemen naar Utrecht CS. Dat leek me geen goed idee en namen hem in de arm naar een bankje waar hij weer neer plofte. Ik belde 112 en de telefoniste vroeg of ik de brandweer, politie of ambulance moest hebben. "Ambulance", zei ik en beantwoordde haar vragen: of hij goed ademde of bloedde. “U moet terugbellen als hij niet meer goed ademt”, zei ze. De man leek nu wat beter aanspreekbaar, draaide met z'n ogen en keek me wazig aan. Ik vroeg nog een keer of hij in Rotterdam was geweest en hij schudde z'n hoofd. Ook ontkende hij dat hij pilletjes had genomen of iets had gerookt. Toen ik hem vroeg hoe hij heette, probeerde hij z'n naam te zeggen, maar zonder geluid. Uiteindelijk tekende hij de letters in de lucht. Dan is een 'D' wel moeilijk van een 'O' te onderscheiden. Ik vroeg of hij medicijnen gebruikte en toen zij hij met een wat dubbele tong: "ja, dat kun je wel ongeveer zeggen". En op mijn vraag wat voor medicijnen, zei hij “insuline” en wees naar z'n tas. Daar zat inderdaad een insulinepen in. Het broodje dat m'n collega had meegenomen voor onderweg, kwam goed van pas. Al tijdens het eten werd hij coherenter. Hij kwam net terug van een eerste dag stage in Eindhoven vertelde hij en, nee, dit overkwam hem niet vaak. Hij baalde ook stevig van de ambulancebroeders die hem even later meenamen voor een medische check en een glucosetest. M'n reisgenoot kreeg een zoen op haar wang en ik een handklap en een hug.

En dan die andere wedstrijd nog even: Ajax - Olympique Lyon. Zoveel scherpte niet meer gezien sinds Johan Neeskens bij Ajax speelde. Ik was die avond in Bucharest en zat samen met een collega op een terrasje. Verbaasd zag ik ineens dat Ajax op het scherm achter ons speelde, terwijl daar eerder nog een autorally aan de gang was. We draaiden de stoeltjes om en zaten eerste rang. Het was nog maar 8 uur (7 uur in Nederland) en het eerste kwartier was al voorbij. Een moeilijk kwartier stond later op teletekst. Maar daarna ging Ajax los en ik ook. Het trok in ieder geval de aandacht van de obers. De tweede helft volgden we in een restaurant en met groot scherm. Een geweldige wedstrijd. Ik had dezelfde analyse al gemaakt bij een bord spareribs als Peter Bosz later: “Het had ook 9-4 kunnen zijn”. Het Belgisch paar dat na afloop langs onze tafel liep, feliciteerde ons nog even: "Geniet van uw overwinning!".

Verborgen verleden

“Eclectisch” staat in Wikipedia bij de bouwstijl van de hervormde kerk in Westwoud (https://nl.wikipedia.org/wiki/Hervormde_Kerk_(Westwoud)), een woord dat (nog) niet in mijn vocabulaire voorkomt, maar me nu wel fascineert. Maar het was niet de architectuur of religie die gisteren de redenen waren om kerkjes in de buurt van Medemblik te bezoeken. Nee, het ging om de architect van deze kerken: A.T. (Arnoldus Teunis) van Wijngaarden, betovergrootvader van Florence. Hij was in 1819 in Papendrecht geboren en trouwde in 1845 in Hoorn met Sijtje Dekema, die aldaar geboren en getogen was. De huwelijksakte vermeldt dat hij - toen op z'n zesentwintigste - architect was. In 1846 werd in Medemblik hun eerste kind geboren: Cornelis Arnoldus, de overgrootvader van Florence.

Mijn interesse voor A.T. kwam, toen ik een keertje tijdens het googelen een briefkaart van hem vond uit 1897 met felicitaties voor de 70-jarige P.J.H. (Pierre) Cuypers, architect van het Rijksmuseum en Centraal Station in Amsterdam. Misschien had A.T. ook wel bekende bouwwerken nagelaten? En dat bleek zo te zijn. Met een lijstje van vier te bezoeken kerken togen we dus naar Westwoud, Midwoud, Twisk en Medemblik.

N.H. Kerk in Westwoud

Over de kerk in Westwoud schrijft Wikipedia dat het kerkbestuur na een discussie van 20 jaar uiteindelijk besloot om het ‘Heidens kerkje’ daterend uit 1333 niet te renoveren maar tot nieuwbouw over te gaan. A.T. kreeg de opdracht voor het ontwerp. Het duurde slecht 9 maanden van de legging van de eerste steen in april 1875 tot de kerk aan het eind van het jaar in gebruik werd genomen. En na ruim 140 jaar is de kerk nog steeds in goede staat.

Kerkklok N.H. Kerk Westwoud

N.H. Kerk in Midwoud

Reliwiki (!) had ons op het spoor gezet van de N.H. Kerk in Midwoud die in 1984 door brand werd verwoest. De toren werd gelukkig behouden en is later gerestaureerd. Florence was verrukt, om hier precies anderhalve eeuw later - het ontwerp was van 1867 - de inscriptie te zien als tastbaar bewijs dat A.T. echt de architect was. Rondom de kerk liggen ook een aantal prachtige woningen. Eclectisch. En misschien ook wel door A.T. ontworpen.

Inscriptie A.T. van Wijngaarden, architect

Huizen in een 'eclectische' bouwstijl

Een paar kilometer verder ligt Twisk. Het dorp heeft de status ‘beschermd dorpsgezicht’ wat betekent dat er een bestemmingsplan is die het bouwkundige en cultuurhistorische karakter van het dorp probeert veilig te stellen. Niet onterecht. Het is echt een prachtig lintdorp met veel stolpboerderijen. En daartussen ligt de Doopsgezinde Kerk die door A.T. in 1866 werd ontworpen. Op de website van openmonumentendag (http://www.openmonumentendag.nl/monument/medemblik-doopsgezinde-kerk/) staat dat de kerk de oude schuilkerk verving. In de zestiende eeuw ontstonden schuilkerken omdat na de reformatie geloofsuitingen anders dan het gereformeerde geloof verboden waren. Andere wetenswaardigheden over de Doopsgezinde Kerk in Twisk: kostprijs 11.000 gulden. En de kerk wordt slechts eens in de drie weken gebruikt. Achter de kerk is een schuurtje ingericht om te bidden of te mediteren. Op de tafel lagen de Bijbel, de Koran en de Tao Te Tjing (taoïsme).

Doopsgezinde Kerk in Twisk

Kapelletje in houten schuurtje ("Stilte Boetje")

De laatste bezichtiging was de Doopsgezinde Kerk aan de Tuinstraat in Medemblik. A.T. heeft in 1867 het ontwerp gemaakt van de vernieuwing van deze schuikkerk, ook precies 150 jaar geleden dus. De kerk ligt nog steeds verborgen achter een woonhuis. Op het raam hing een aanplakbiljet met de aankondiging van de kerkdiensten die daar nog tweewekelijks wordt gehouden. Ik wilde aanbellen, maar zag dat een vrouw druk bezig was een kind een fles te geven. Ze zwaaide nog even. Misschien toch beter om een keer op een zondag ter kerke gaan...

De Doopsgezinde Kerk ligt achter het witte woonhuis

‘Verborgen verleden’ is een tv-programma dat ik al jaren met veel plezier volg. Meestal volgt er een verrassing op het eind, vaak met een buitenlandse trip. Wij waren al zeer tevreden met de bezoeken aan de vier kerken. 

In Medemblik liepen we nog een rondje langs het kasteel Radboud, dat in de dertiende eeuw in opdracht van Floris V is gebouwd. Het kasteel was onder andere bedoeld om de Friezen tegen te houden. Dat lukte maar net. Grutte Pier en zijn neef Wijerd, krijgsheren en zeerovers uit Friesland, vielen het stadje in 1517 aan. Een deel van de bevolking vond bescherming in het kasteel Radboud. De Friezen lieten het stadje brandend achter en alle (houten) huizen gingen in vlammen op. Alleen de toren van de Bonifaciuskerk bleef bewaard. In 1578 kreeg Medemblik stadswallen en verloor het kasteel zijn functie als verdedigingswerk en toevluchtsoord, en raakte het kasteel daarna in verval.

In een boekje “Kent u ze nog…. de Medemblikkers” kom ik nu het volgende verhaal tegen: "Die andere meneer met zijn statige lange baard? Dat is de heer A.T. van Wijngaarden; indertijd een bekende persoonlijkheid. Hij was hier gemeente-opzichter van 19 september 1845 tot 2 oktober 1895. Onder zijn leiding werden de bouwvallige toren en muurresten random kasteel Radboud afgebroken. De wester(stads)poort en het koor van de Bonifaciuskerk gesloopt. Geen prettige reputatie ... Ook werd toen de Goudsbloemgracht gedempt. Och, hij was slechts uitvoerder van besluiten die door andere verantwoordelijke instanties genomen werden."

Het lijkt een domper, maar is het toch niet. Op Wikipedia staat namelijk dat onder leiding van P.J.H. Cuypers het kasteel Radboud tussen 1890 en 1897 gerestaureerd werd. En zo wordt de samenwerking tussen A.T. en de 'grote' Cuypers zichtbaar, is de rol van A.T. als puinruimer onderdeel van een jarenlang restauratieplan van een kasteel en snap ik de felicitaties van A.T. aan de hooggeëerde P.J.H. in 1897.

En het woord eclectisch? Het is een term die o.a. gebruikt wordt in de negentiende- en twintigste-eeuwse bouwkunst, waarbij elementen van twee of meer historische stijlen gecombineerd worden. Ik ga me de komende jaren daar maar eens in verdiepen en kijken of ik A.T. een mooie plaats in de geschiedenis kan geven. Hij heeft het verdiend. 

Ik heb al nieuwe sporen en zal daar in een 'eclectische stijl', een combinatie van Wikipedia/Reliwiki-teksten en eigen schrijfstijl met soms wat fictie, over berichten.