Familiekroniek 4: Lieuwe Dijkstra (1858-1917)

Lieuwe Dijkstra, mijn overgrootvader, was timmerman in Sebaldeburen, een dorp in de gemeente Grootegast. Ook zijn vader Jan en grootvader Lieuwe Idskes waren in hetzelfde dorp timmerman. Het vak ging van vader op zoon, of beter gezegd op zonen, want de ooms van Lieuwe werden ook timmerman, in de omliggende dorpen Grijpskerk, Leens en Zuidhorn. Het timmeren zit ook een beetje in mijn bloed, want ik timmerde als kind er heel wat op los en wilde lang timmerman worden. En soms voelde ik mij ook timmerman als ik orthopedische operaties uitvoerde in Zambia.

Advertentie 5 december 1852 (Lieuwe Idskes Dijkstra was 1 april 1851 overleden)

Lieuwe is het eerste kind van Jan Dijkstra en Pieterke Kooi. Vader Jan was eerder getrouwd met Jantje Veenstra. Uit dat huwelijk werden twee dochters geboren. Zijn eerste vrouw was nog maar 28 jaar toen ze stierf; het jongste kind, Jantje, 6 maanden oud. Dat Jan met een Kooi (her)trouwt is niet vreemd, want twee broers gingen hem al voor. Drie broers die met drie zussen trouwen lijkt me nogal bijzonder. Het beperkte wel het aantal neven en nichten van Lieuwe, want de negen neven en nichten aan moeders kant zijn dezelfde als aan vaderskant.

In de Kooi-familie is een opvallende gebeurtenis te melden. Want wat gebeurt er in april 1837, als beide ouders van Pieterke twee dagen na elkaar overlijden? Op donderdag 20 april overlijdt moeder Hindrikje in huis 376 in Briltil en op zaterdagavond vader Klaas, die op dat moment tolgaarder is. In één klap zijn zes kinderen wees, de oudste Itje, nog geen 14 jaar, Pieterke 6 jaar en het jongste kind 2 jaar oud. 

De zoektocht in de krantenarchieven levert een advertentie op van een notaris die vraagt of mensen nog iets te vorderen hebben. In de notarisboeken vind ik geen akte terug, dus er was waarschijnlijk niets te verhalen. De weeskinderen zullen wel bij familie zijn opgegroeid. En mooi dat later de zussen Itje, Geertje en Pieterke met Jacob, Geert en Lieuwe Dijkstra trouwen, daar een nieuwe familie krijgen en zelf nieuwe families stichten.

Pieterke Kooi overlijdt in 1879. In het bevolkingsregisterboek dat in 1880 opnieuw begint, staan de mannen Dijkstra onder elkaar: vader Jan (timmerman), zonen Lieuwe (timmerman), Albert en Hendrik (timmerman). En daaronder (half)zus Jantje die in 1879 terug is gekomen in het gezin. 

Lieuwe verhuist in 1888 naar huisnummer 54 als hij met Martje Nienhuis trouwt. Hij zet daar de timmeractiviteiten voort. Mijn oom vertelde dat opa Lieuwe als hij geen werk had, soms met een timmerkist door het dorp liep om de indruk te wekken dat hij wel werk had.

Lieuwe sterft relatief jong, na een langdurige ziekte, zoals op de rouwkaart is geschreven. Het is al meer dan 100 jaar geleden dat hij overleed. Zijn graf en die van zijn vrouw Martje zijn er nog op het kerkhof in het midden van het dorp Sebaldeburen. Bij mijn laatste bezoek was het opschrift bijna niet meer te lezen. De grafmonumentenspecialist die ik vooraf raadpleegde, liet me weten dat je de steen het beste met chloor en borstel kan schoonmaken. Dat heb ik deze week gedaan samen met een nicht. Het was een mooi ritueel aan het eind van mijn wandeltocht. Ik grapte dat we onder de tekst 'hunne kinderen' (onderaan de steen) in graffiti nu er wel bij kunnen schrijven 'en hunne achterkleinkinderen 13/9/2023'.

Familiekroniek 3: Martje Nienhuis (1858-1933)

Martje Nienhuis, mijn overgrootmoeder, is de dochter van Albert Melle Nienhuis en Lutgertien Bouwmeester. Lutgertien is mijn enige Drentse betovergrootouder. Ik ben indirect naar haar vernoemd.

Vandaag (zondag) ‘loop ik haar’ van Anloo, de plaats waar ze geboren is, naar Sebaldeburen waar ze met Albert Melle is gaan wonen en kinderen krijgt. In etappes, want het is te ver om in één dag te lopen. Ik ben al vroeg op pad. Eerst met de trein van Gouda naar Groningen en daarna met de bus naar Anloo. Op de brink van het esdorp staat een oude kerk, waar Lutgertien ongetwijfeld in 1817 is gedoopt. 

Het is 13.30 uur als ik de kerk achter me laat en zet er gelijk een flinke pas in. Groningen is nog ver, zo'n 30 km. Moet dus wel een beetje opschieten. In het Landgoed De Schipborg zijn geen bordjes; de zon en Google maps wijzen me vandaag de weg. Na anderhalf uur meanderen door een prachtig landschap kom ik in Zeegse, waar ik wat drink en mijn drinkfles bijvul. Dat is ook wel nodig op deze tropische dag, want tot aan Paterswolde zijn er geen winkels of restaurants meer open. 

Landgoed De Schipborg

Koeien zoeken vandaag verkoeling in het bos

Enigszins strompelend - mijn linker kuitspier begint vervelend te doen - bereik ik laat middag restaurant Loetje. Ik ben niet de enige die aan het eind van deze warme dag een hapje wil eten aan het meer. Er staat een rij. Niet gereserveerd betekent geen plek. Ik probeer het toch maar. Wellicht is het mijn uitgehongerde blik die de man doet zeggen: “Oh, ú bent alleen?”, waarna hij me naar een tafel voor twee brengt met uitzicht over het Paterswoldsemeer. De specialiteit, biefstuk met brood, smaakt me uitstekend.

Martje Nienhuis, mijn overgrootmoeder, is het 5e kind van Albert en Lutgertien. Als ze 5 jaar is, wordt nog een broertje geboren; haar moeder is dan al bijna 47 jaar. Dat zal nogal onverwacht zijn geweest. Albert en Lutgertien zijn boerenknecht en dienstmeid als ze trouwen, ‘daglooners’ als Martje wordt geboren en zijn dat 30 jaar later ook nog als Martje trouwt. Ze hebben in hun leven geen treden beklommen op de economische ladder, integendeel. Maar geld hoeft geluk niet in de weg te staan. Vader Albert Melle is blijkbaar een grappige man, want als er kattenkwaad in de familie wordt uitgehaald, heeft men het nog lange tijd over ‘Albert Melle streken’.

Ik heb mijn moeder eens geïnterviewd over de familie Nienhuis. Ze vertelde dat een tante een keer een borreltje op had en eruit floepte dat in de familie een zus verkracht was door haar broer. Het kind werd zonder oren geboren. Daarna hield iedereen de kaken stijf op elkaar. Alleen een neef in Canada zou er meer over weten, maar die zal ondertussen ook wel dood zijn. Maar ik heb het puzzeltje denk ik opgelost, want Martjes oudste zus, Grietje, krijgt haar eerste kind (Dina) als ze 27 jaar oud is. De vader is onbekend. Moeder Lutgerdina is bij de geboorte aanwezig en doet de aangifte. De vader is waarschijnlijk Hendrik, de twee jaar jongere broer van Grietje, die dan nog thuis woont. Het kind, Dina, blijft nog een tijdje bij de grootouders, ook nadat Grietje trouwt met de tapper Klaas Gorter. Maar daarna groeit ze op bij haar moeder en stiefvader. En wel of geen oren: Dina trouwt, krijgt kinderen en overlijdt als ze 75 jaar oud is, in het dorp waar ze ook is verwekt.

 

In 1888 trouwt Martje met timmerman Lieuwe Dijkstra. Uit het huwelijk worden 6 kinderen geboren, waaronder in 1898 mijn grootvader Geert, naar wie ik ben vernoemd. Lieuwe overlijdt in 1917 na een ziekbed. In de nalatenschapsakte worden de roerende goederen beschreven, zoals een kast (gewaardeerd fl. 10,-), een kookkachel (fl. 8,-), een kolomkachel (fl. 3,-), een kooi met duiven (fl. 4,-) en een tinnen koffiepot (fl. 5,-). 

Briefje in de koffiepot.

 

Het huis en een stuk land worden verkocht om de hypotheek af te lossen. Het gezin verhuist naar een huisje dichtbij de kerk en krijgt een tijdje steun van het armenbestuur van de kerkgemeente. “De kerknotabelen hielden je goed in de gaten”, vertelde m’n moeder. “Droegen de kinderen goede kleren, dan kreeg je minder steun!” M’n moeder sprak hier zwaarmoedig over, want terugvallen op de bedeling was erg. Maar het was nog altijd beter om die steun van de kerk te krijgen, dan steun te trekken van de overheid.

Mijn opa Geert Dijkstra ingeschreven als bakker op dit adres in Sebaldeburen. Martje Nienhuis, zijn moeder, en Dina Dijkstra, zijn zus, worden doorgehaald als hij 3 jaar later trouwt met mijn oma. 

Als mijn opa Geert in 1925 een bakkerij in het dorp start, komen moeder Martje en zus Dina ook in het huis wonen. Moeder doet het huishouden, Dina verkoopt het brood in de winkel. Dat blijft een paar jaar zo, totdat Geert z’n liefde ontmoet. Geert huurt voor z’n moeder een huis naast de kerk. In 1933 overlijdt Martje op 74-jarige leeftijd. Een paar maanden later wordt m’n moeder geboren.

In het archief Zuidhorn ligt een cahier met huisnummers Sebaldeburen. Daarin staat inderdaad dat Martje Nienhuis naast de kerk woonde. M'n moeder had een goed geheugen!!

Kleurrijk Kopenhagen

In Oslo stapten veel adolescenten ook op de boot naar Kopenhagen. Sommige droegen in hun hand een paskop met pruik. Ik vroeg wat ze gingen doen. “Cosplay”, zeiden ze. Ik had geen idee waar ze het over hadden, maar het werd me duidelijk toen Jack Sparrow (Pirates of the Caribbean), Darth Vader (Star Wars), Batman en andere figuren tijdens de reis op het dek en door de gangen flaneerden. 

Cosplay houdt in dat je je verkleedt als een personage uit een anime, manga of game. Het woord is afgeleid van het Japanse woord ‘kosupure’ en is een combinatie van de woorden costume en play. Een mooi gezicht om jongeren te zien die een dag een filmheld willen zijn.

Ook bij m’n derde bezoek aan Kopenhagen wilde ik naar de ‘Vrijstad Christiania’. Ik was hier ook in 1984 en 2014. Het voormalig militair terrein is al sinds 1970 gekraakt door hippies, kunstenaars, anarchisten en andere mensen die zich niet willen conformeren aan de traditionele maatschappij. Het complex lijkt zijn beste tijd gehad te hebben. Het wemelde deze zaterdag van dagjesbezoekers die langs kleding, sieraden, kunstgalerijen, eettentjes en verkopers van softdrugs scharrelden.

Nyhavn

 

Ketting van Nespresso-cupjes

Enige commercialisering slaat al toe. Het opschrift bij de ingang ‘You are leaving the EU’ kon ik ook al niet terugvinden. Maar Christiania blijft voor mij het symbool voor een leefwijze voor vrije geesten.

The world is in our hands

In de stad hingen overal regenboogvlaggen. Het was het einde van de Gay Pride-week. Een lange parade van feestende mensen (40.000 volgens de organisatie) trok door de stad. Het Radhuspladsen was omgebouwd tot het Pride-plein, waar de parade eindigde. Langs de kant stonden circa 300.000 mensen. Wij ook. 

Het is mooi om te zien dat je mag zijn wie je bent en dat ook mag uitdragen. Denemarken was het eerste land met een geregistreerd partnerschap voor gelijke geslachten (in 1989); Nederland het eerste land met een homohuwelijk (in 2001). De straten vulden zich met dansende mensen opgehitst door de dj’s die dance music draaiden. Wij dansten ook een tijdje mee. Vrijheid is een groot goed.

Krachtige spreuk op de t-shirts:
Everybody is free to feel good

Een goede dag voor de mensen die van de opbrengst van lege blikjes een inkomen bij elkaar moeten scharrelen. 

Storm Hans in Noorwegen

Het alarm van m’n telefoon ging maandagmiddag twee keer af. Een bericht van www.yr.no. In het Noors want we zijn in Noorwegen op vakantie. Geen idee wat het betekende. De receptioniste van het hotel legde uit dat er noodweer op komst was. Storm Hans raasde over het land. De treinen in haar woonplaats, een half uur van Oslo, waren al gecanceld. Shit. Onze trein naar Bergen zou een half uur later vertrekken. Snel liep ik naar het station om te checken of die wel zou gaan. Op het station hoorde ik dezelfde alarmgeluiden uit de mobieltjes komen van andere mensen. Ze keken er niet van op. Het elektronische reisbord meldde dat veel treinen gecanceld waren. Maar niet de onze! Gelukkig maar. De ‘Bergensbanen’ van Oslo naar Bergen gaat door een bergachtig landschap en was een van de redenen van onze trein-bootvakantie. We vertrokken gewoon op tijd, voor de zesurige rit. 

Na een uurtje hield de trein stil bij station Honefoss. Men moest nagaan of het traject begaanbaar was. Later zagen we dat in Zweden een trein ontspoord was omdat daar een deel van de rails was weggespoeld. Voor ons werd het sein veilig gegeven en bereikten we rond middernacht Bergen, met slechts een half uur vertraging. 

We waren al gewaarschuwd dat het bijna altijd regent in in de havenstad Bergen. En dat deed het nu ook. Met windkracht 9 of 10 is het geen pretje om in de regen op straat te zijn. Ik bezocht een voormalig lepraziekenhuis, want aan Bergen is ook de naam Armauer Hansen verbonden; de ontdekker van de leprabacterie in 1873. Schokkend te horen hoe hij probeerde vast te stellen dat lepra overdraagbaar was. Bij proefdieren was het hem niet gelukt om lepra op te wekken. Dus injecteerde hij wat vloeistof van een lepraknobbel van de ene patiënt in het oog van een andere, zonder haar daarvan op de hoogte te stellen, laat staan toestemming te vragen. Deze jonge vrouw, Kari, deed haar beklag bij de priester en het leidde uiteindelijk tot een rechtszaak waarbij Hansen zijn beroep als arts niet meer mocht uitoefenen. Hij bleef wel decennialang hoofd van de Noorse leprabestrijding met grote internationale reputatie. Lepra wordt nog steeds naar hem genoemd: de ziekte van Hansen. 

Kerkje bij het lepraziekenhuis. 

Patiënt met lepromateuze lepra

Overtocht met een veerboot van Bergen naar Lavik (2,5 uur)

Met een ferry zijn we inmiddels naar Lavik gereisd, een dorpje aan de Sognefjord. Vandaag wandelen en morgen fietsen we langs de fjord. De regen lijkt gestopt, maar de zorgen zijn nog niet voorbij. Veel water moet nog via de fjorden worden afgevoerd. In Drammen komen veel stromen samen en wordt het de komende dagen spannend. Over een week moet onze trein door dit plaatsje. We zullen zien of de spoorbrug er dan nog ligt. 

 Bezoek aan het Munch museum in Oslo (in 2021 in een 60 meter hoog gebouw aan de waterkant) is een aanrader. 

Det syke barn (het zieke kind) beeldt z’n stervende zus Sofie af met haar stiefmoeder. Edvard’s en Sofie’s moeder overleed eerder, ook aan tuberculose; Edvard was toen 5 jaar. 

Z’n schilderijen zijn nogal ‘dark’. Ik hou wel van die melancholie. 

Munch museum 

Koen's Art

De cover van de glossy was het eerste klaar.

Vorig jaar stelde ik een glossy samen voor Koen’s 30ste verjaardag. Nu een jaar later blader ik met veel plezier weer door het blad en door zijn leven. Koen vertelde als kind vaak dat hij ‘in de put’ was geboren. Dat klinkt natuurlijk veel leuker dan ‘in Putten’. 

In een glossy kun je foto's prachtig uitvergroot over twee pagina's plaatsen.

Hij was nog geen jaar toen wij naar Ghana verhuisden en brabbelde daar al snel in drie talen: Nederlands, Engels en Twi. Maar in Nederland bleek dat spraak en taal een aandachtspunt was, waarvoor hij logopedie, buisjes in de oren en remedial teaching kreeg. 

Een mooie 'spread'

In groep 6 werd duidelijk dat hij ook dyslectisch was. Een jaar lang ging ik met hem naar Pijnacker waar hij aan klankherkenning werkte door de letters in een boek te kleuren. Het was een keerpunt.

Dyslexie-ondersteuning van Stichting Taalhulp.
Driehoekjes voor dubbele medeklinkers en rondjes  voor enkele medeklinkers.

Taal is ingewikkeld als het niet automatisch ingeprent wordt. De 'e' heeft bijvoorbeeld drie verschillende klanken. In 'wereld' heb je al twee 'e' klanken; in 'insekt' nog een derde. En dan moet je soms ook nog twee keer een ‘e’ achter elkaar schrijven. Maar door de letters een kleur te geven, geef je kinderen een visueel handvat. Ik vind het nog steeds een mooi systeem waar veel meer kinderen baat bij zouden hebben. 

 

Koen schreef eens op een kladje waar hij goed in is. Ik denk dat hij nog geen 10 jaar was. Als eerste: ‘ik ben lollig thuis’. Dat was zeker zo en niet alleen thuis. De tweede eigenschap is moed en doorzettingsvermogen. In elk schoolrapport werd zijn doorzettingsvermogen geroemd. Als 15-jarige deed hij mee aan een 100 km schoolwandeltocht. Er waren veel uitvallers, maar niet Koen. Na bijna 24 uur lopen, werden hij en de andere volhouders feestelijk onthaald op het Antonius College. 

Hij schreef ook dat hij goed is om mensen te helpen. Als leraar heeft hij er zijn beroep van gemaakt. In het voorwoord van de glossy schreef ik dat we zijn eigenschappen niet beter hadden kunnen omschrijven, maar er wel een vijfde aan konden toevoegen, namelijk dat hij goede zelfkennis heeft.

Zelfportret (linoleum)

In een werkstuk over dyslexie schreef Koen dat "veel dyslectici eigenschappen bezitten waardoor ze toch in de wereld heel ver kunnen komen. Maar je moet ze wel ontdekken." Op de middelbare school ontdekte hij tijdens het vak Culturele en Kunstzinninge Vorming (CKV) zijn creatieve talenten. De tekeningen uit die tijd gaven de glossy glans.

De ingelijste tekeningen hebben nu een plaatsje in zijn/hun huis gevonden.

Als ik op feestjes van Koen kom, dan wordt steevast gevraagd: “U bent zeker de vader van Koen?”. En als ze Florence zien, dan is helemaal duidelijk waar Koen zijn krullen vandaan heeft: 'krullen in het kwadraat'. 

De achterkant van de glossy.